Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang bị định hình lại bởi các vấn đề địa chính trị, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và sự dịch chuyển của các chuẩn mực quản trị, những khuôn khổ pháp lý quen thuộc liên tục bị đặt lại. Các tranh chấp và vấn đề pháp lý ngày nay không còn dừng ở việc áp dụng một điều khoản cụ thể, mà ngày càng gắn với những câu hỏi lớn hơn về thiết kế thể chế, phân bổ lợi ích và giới hạn điều chỉnh của Nhà nước trong một môi trường kinh tế nhiều biến động. Trong hoàn cảnh đó, thị trường không chỉ cần những người vận dụng luật thành thạo, mà cần những nhà nghiên cứu có khả năng lý giải bản chất của vấn đề, nhận diện khoảng trống của hệ thống pháp luật và tham gia vào các cuộc thảo luận chính sách ở tầm sâu hơn.
Chương trình đào tạo Tiến sĩ Luật Kinh tế tại Trường Đại học Kinh tế – Luật (UEL), Đại học Quốc gia TP.HCM được xây dựng theo tinh thần đó. Nghiên cứu sinh được kỳ vọng có thể xây dựng khung khái niệm, lựa chọn nền tảng lý thuyết và phát triển lập luận học thuật đủ sức cho các tranh luận về cải cách pháp luật kinh tế.
Từ phân tích quy định đến xây dựng khung lý thuyết
Sự khác biệt giữa một người am hiểu pháp luật và một nhà khoa học pháp lý không chỉ nằm ở lượng kiến thức tích luỹ, mà ở khả năng khái quát hóa vấn đề, bóc tách các xung đột lợi ích phía sau văn bản pháp luật và đặt chúng vào những mô hình phân tích có tính hệ thống. Vì vậy, hành trình nghiên cứu sinh tại UEL không được tổ chức như sự kéo dài đơn thuần của bậc học trước, mà như một quá trình chuyển dịch về chất. Trọng tâm nằm ở những câu hỏi ở tầng sâu hơn: vì sao quy định lại được thiết kế theo cách đó, những tiền đề lý thuyết nào đang nâng đỡ cho nó, mâu thuẫn hệ thống nằm ở đâu, và liệu có thể hình dung những khả năng điều chỉnh khác hay không.
Một trong những giá trị cốt lõi của chương trình nằm ở hệ thống chuyên đề tiến sĩ có tính giao thoa học thuật cao để người học lựa chọn góc nhìn nghiên cứu, xác định lập trường phân tích và phát triển đóng góp học thuật riêng.
Các thảo luận về quyền con người và môi trường trong kinh doanh không chỉ dừng ở nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp, mà được đặt trên nền các học thuyết như quyền tự nhiên, khế ước xã hội, kinh tế học sinh thái, công lý môi trường. Nhờ đó, nghiên cứu sinh có thể nhìn phát triển bền vững không chỉ như một khẩu hiệu hay một quy định kỹ thuật, mà như giới hạn của tự do kinh doanh và là cơ sở để tái cấu trúc trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp.
Các nội dung về thương mại tự do thế hệ mới được tiếp cận như ví dụ điển hình cho sự dịch chuyển quyền lực điều chỉnh giữa quốc gia và thị trường toàn cầu. Việc phân tích CPTPP, EVFTA hay các cam kết WTO-plus, WTO-extra cho phép người học tiếp cận các chuẩn mực về lao động, môi trường, thương mại điện tử dưới góc nhìn thiết kế thể chế và khả năng thích ứng của pháp luật quốc gia.
Ở lĩnh vực tiếp cận đất đai, câu chuyện được đặt trên nền lý thuyết địa tô, vốn hoá nguồn lực và công bằng phân phối, qua đó giúp nghiên cứu sinh xem đất đai như câu hỏi về cấu trúc phát triển và cơ hội của các nhóm chủ thể, thay vì chỉ là một chuỗi thủ tục hành chính.
Phương pháp luận nghiên cứu và năng lực tạo ra tri thức mới
Nếu nền tảng lý thuyết là điều kiện để hình thành câu hỏi nghiên cứu có chiều sâu, thì phương pháp luận là điều kiện để câu hỏi đó được theo đuổi một cách nghiêm cẩn. Chương trình đào tạo Tiến sĩ Luật Kinh tế tại UEL vì thế đặt trọng tâm lớn vào đào tạo phương pháp nghiên cứu, đặc biệt là các tiếp cận xã hội học pháp lý, nghiên cứu định tính và hỗn hợp. Nghiên cứu sinh không chỉ được làm quen với luật học so sánh, phỏng vấn chuyên gia,… mà còn được hướng tới việc sử dụng các phương pháp ấy để kiểm chứng giả thuyết, phát triển lập luận và tham gia đối thoại học thuật một cách có căn cứ.
Điều quan trọng ở bậc tiến sĩ không phải là thu thập nhiều tư liệu hơn, mà là biết đặt tài liệu vào đúng cấu trúc phân tích, nhận diện được “khoảng trống lý thuyết”, “khoảng trống pháp lý” và “khoảng trống thực tiễn”, từ đó xác định rõ đóng góp của luận án.
Công bố khoa học như một chuẩn mực học thuật
Yêu cầu công bố khoa học trước khi bảo vệ luận án là một trong những dấu hiệu phân biệt rõ bậc tiến sĩ với các bậc đào tạo trước đó. Chính áp lực đó làm nên ý nghĩa thực chất của học vị tiến sĩ. Một nghiên cứu sinh không chỉ hoàn thành luận án cho riêng mình, mà được rèn luyện để tham gia vào cộng đồng khoa học với tư cách một chủ thể có tiếng nói, có khả năng đóng góp vào tri thức chung và tác động đến các cuộc tranh luận về pháp luật kinh tế trong nước cũng như quốc tế.
Định vị của người tốt nghiệp tiến sĩ
Người tốt nghiệp Tiến sĩ Luật Kinh tế tại UEL vì thế không chỉ phù hợp với vai trò giảng dạy và nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, mà còn có thể tham gia sâu vào các quá trình xây dựng, phản biện và hoàn thiện chính sách tại cơ quan nhà nước, cơ quan tư pháp, tổ chức quốc tế, tổ chức xã hội hay các thiết chế nghiên cứu độc lập. Trong một môi trường nơi pháp luật kinh tế ngày càng bị chi phối bởi những vấn đề như dữ liệu, môi trường, đầu tư, thương mại và quản trị toàn cầu, giá trị của một tiến sĩ không chỉ nằm ở chỗ “hiểu luật”, mà ở khả năng cung cấp cơ sở học thuật cho các quyết định pháp lý và chính sách ở tầm dài hạn.
Nhìn từ yêu cầu của thời đại
Trong bối cảnh các trật tự kinh tế và pháp lý đang thay đổi nhanh hơn năng lực thích ứng của nhiều thiết chế hiện hữu, nhu cầu đối với những nhà khoa học pháp lý có nền tảng lý thuyết vững, phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và khả năng tham gia tranh luận chính sách ngày càng trở nên rõ ràng. Chương trình đào tạo Tiến sĩ Luật Kinh tế tại UEL được định hình để đáp ứng chính nhu cầu đó: không chỉ đào tạo người học tiếp tục đi xa hơn trên con đường học thuật, mà còn trang bị cho họ cơ sở lý luận và phương pháp để tự mình khám phá, lý giải và góp phần định hình các chuyển động của pháp luật kinh tế trong tương lai.
